Читаем Саамай к?нд? бэлэх полностью

Толкуйдаан-толкуйдаан баран, дьэ маннык тобулан та?аарбыт: «Кырдьа?ас дьон то?о мин судаарыстыбабар олороллоруй? Кырдьар диэн – кырыыс. Кинилэр ?лэлиир кыахтара суох, оттон ас к?рд??ллэр. Кырдьа?астары мин дойдубуттан ??р??ххэ баар, оччо?о эрэ миэхэ ?лг?м баай-талым тиксиэ», – диэн бы?аарбыт. Ылбыт да кырдьа?ас дьону барыларын судаарыстыбатын б?тэ?ик сирин бэлиэтиир таас анараа ?тт?гэр кураайы сиргэ ??рдэрбит.

Бу дойдуга биир ?т?? ки?и олорбута ???. Туохха да и?сэрбэт, кы?ыл к?м??? да муспат. Кини муударай уонна ?т?? санаалаах улуу о?онньор а?алаах эбит. А?ата уолун бэйэтин курдук гына ииппит.

?т?? ки?и а?атын бу судаарыстыбаттан утаарар к?ннэрэ тирээбит. Кини, улахан санаа?а т?стэр да, и?сэлээх ба?ылык дьа?алын утарар кыа?а суох эбит. А?ата о?онньор уолугар: «Кырдьар диэн кырыыс дииллэрэ кырдьык эбит», – диэбит. Барбыттар ?р дуу, ?т?р дуу айаннаан, таас сытар сиригэр тиийэн кэлбиттэр. Кинилэр олоруохтаах сирдэрэ ити таастан ылата са?аланара ???. Уол а?атыныын ол тааска олорбуттар.

– А?аа, – диэн ?т?? ки?и ыйыппыт, – эн билигин туох ту?унан санааты??

– То?ойуом, мин санаатым: кэлин шах уола ша?ы бэйэтин бу тааска а?алла?ына, туох диэ?эй акаары ба?ылык?

– Тугу диэ?эй, а?аа?

– Кини кырдьар диэн ??р?? диэ?ин хойутаабыт буолуо?а…

?т?? ки?и турбут, а?ата турарыгар к?м?л?сп?т, дьиэлэрин диэки барбыттар: «Шах биллэ?инэ кэргэттэрбитин ?л?рт??», – диэн о?онньор куттаммыт.

– Би?иги эйигин са?ыарыахпыт, а?аа, – диэбит уола. – Харабыллар эрэ к?рб?т?лл?р, шах билиэ суо?а.

Ол курдук олорбуттар, а?аларын шах хамначчыттара билбэт гына кистээбиттэр. Арай и?сэлээх, акаары шах ба?ылыктаах дойдуга уот кураан т?сп?т. Сирдэрэ хайыта хаппыт, кубарыйа куурбут, кыыл-с??л барбыт, к?т?р-с??рэр к?рэммит.

Шах, утатан ?л?р?м буолуо диэн, дьэ куттаммыт. «Уута к?рд???, уу булбут ки?иэхэ т?б?т?н оройугар диэри кы?ыл к?м??? кутан биэриэм», – диэн дьо??о биллэрбит. Ким да ууну кыайан булбатах, ити кистэлэ?ин кырдьа?ас маастардар эрэ билэр буолуохтаахтар ???. Оттон шах судаарыстыбатыгар биир да кырдьа?ас хаалбатах.

?т?? ки?и а?атыгар кэлэн:

– Хайыыбыт? – диэбит. – Ша?ы а?ыммаппын, дьону а?ынабын, ?л?лл?р?гэр тиийдилэр.

– Бар, то?ойуом, шахха «мин ууну булуом» диэ, – диэн а?ата с?бэлээбит.

– Ону хайдах булуохпунуй?! – диэн ?т?? ки?и со?уйбут.

– Мин ??рэтиэм эбээт, то?ойуом.

?т?? ки?и а?ата с?бэлээбитин о?орбут. Шахха тиийэн: «Ууну булуом этэ», – диэбит.

– К?рд??, ба?араргын барытын биэриэм! – диэн шах ??рэ т?сп?т. – Оттон мин уута суох олорбутум ?с хонно.

?т?? ки?и шах к?нь????нэтиттэн саамай с??р?к аты ылбыт да хонууга с??рдэн киирбит. К?рб?тэ: биир чыычаах хайа диэки к?т? турбут. Кини ол чыычаа?ы баты?а с??рд?б?т. Тыаллаа?ар т?ргэнник с??рд?б?т да, ата илистибэтэх, б?д?р?йэн да к?рб?т?х.

Чыычаа?ы кыайан ситиэ суо?ун ?т?? ки?и ?йд??б?т, ити кэм?э чыычаа?а били улахан тааска олоро т?сп?т. ?т?? ки?и са?ан хаалбыт, арай к?рд???нэ, чыычаахтар кэлэ-кэлэ ити тааска т???тэлээбиттэр да то?суйбутунан барбыттар.

?т?? ки?и шахха кэлэн эппит:

– Хайаттан ?р?йэ с??рдэр эбит, уута тымныы, дьэп-дьэ?кир. Ол гынан баран сири аннынан с??рдэр, сир ?рд?нэн с??рд??н, улахан таас мэ?эйдиир. Ол таа?ы халбарыттардахха, ?р?йэ к?б?с-к?н?т?к куоракка с??рд????.

?с к?ннээх т??н ?лэлээн, ?р?йэ?э суол хорбуттар, уу хотоол устун с??рд?б?т?гэр, шах ?т?? ки?ини ы?ырбыт.

Бастаан шах ?т?? ки?иэхэ кы?ыл к?м??? т?б?т?н оройугар диэри кутарга бы?аарбыт, онтон онтукатын уларытан: «Куулга кутан т???н? с?гэн илдьэринэн биэриэххэ», – дии санаабыт, онтон бэргэ?этигэр эрэ кутан ыларыгар эппит. Ол да харчытын олус хары?ыйбыт, онтон ?т?? ки?иэхэ кы?ыл к?м?стэн т???н? ыты?ан эрэ ыларыгар эппит.

– Эн кы?ыл к?м???? миэхэ наадата суох, – диэбит ?т?? ки?и.

Шах дьиибэргээбит. Кини кы?ыл к?м?скэ наадыйбат ки?ини аан бастаан к?рб?т. Аны кини кы?ыл к?м?стээ?эр сыаналаа?ы ылаары гынара буолаарай диэн куттаммыт.

– Оччо?о туох нааданый? – диэн ха?ыытаабыт.

?т?? ки?и а?атын ту?унан кэпсээбит уонна а?ата с?бэлээн ууну булбутун эппит.

– А?а ба?ылык, би?иги кырдьа?астарбыт би?иги судаарыстыбабытыгар би?игини кытта бииргэ олороллоругар к???ллээ, – диэн ?т?? ки?и к?рд?сп?т.

Акаары шах ?йд?? сатаабыт, ?йд?? сатаабыт, т??? ?йд?? сатыыр да, соччонон и?сэтэ эбиллэн испит. Кини ?т?? ки?и к?рд????т?гэр аккаастаары гынан эрдэ?инэ, хамначчыттара утуйар сиригэр толору уулаах ?с купсууну киллэрэн и?эллэрин к?рб?т. Шах тугун барытын умна охсубут, уу ?рд?гэр т?сп?т. Бастаан кы?ыл к?м?с купсуунтан, онтон ?р?? к?м?с купсуунтан, онтон алтан купсуунтан испит. Ол курдук и?э хайа барыар диэри испит.

И?сэ кэбистэрбит шах оннугар дьон са?а ба?ылыгынан кини эдэр уолун, киниэхэ чугас к?м?л????чч?нэн ?т?? ки?ини уонна кини а?атын талбыттар. Эдэр шах бу о?онньор курдук мындыр ?йд??х, кини уолун курдук ?т?? майгылаах буола улааппыт. Эдэр ки?и и?сэ кэбистэрбэтин, акаары бы?ыы туохха тиэрдэрин умнубатын диэн, шах кэнниттэн толору уулаах алтан, ?р?? к?м?с, кы?ыл к?м?с ?с купсууну баты?ыннара сылдьар буолбуттар.