Читаем Саамай к?нд? бэлэх полностью

Сарсыарда уол айан суолунан с???? б???н? ??рэн и?эр чабааннартан т??рт уон тэбиэни кытары т??рт уон ?с??л? атыыласпыт. Били абаа?ылар муспут баайдарын ы?ыырдан дьиэтигэр кэлбитэ, убайа санаар?аан а?ай дьиэтин айа?ар олорор ???. Быраата ыйыппытыгар, эппит:

– Бырдыбыт быста дьадайан баран, хайдах санааргыам суо?ай?! О?олорбут туос аччык олороллор.

– Чэ, санаар?аама, – диир быраата. – Мин баай б???н? а?аллым. О?олуун-уруулуун барыгыт ?йэтигэр тиийиэ!

А?албыт баайын барытын убайыгар биэрэн баран, бэйэтэ карнайын ылан эмиэ айанныы барар. Быраа?ынньыктарга, урууларга карнайынан оонньуу-оонньуу кишлактан кишлакка, биир куоракка тиийэн кэлиэр диэри, баран испит. Ити куорат санаа-оноо баттаабыт дьонноох куорат буолан биэрэр. Уол биир аа?ан и?эр ки?иттэн то?о манныгын ыйыппыт, онуоха ки?и эппит:

– Би?иги ыраахтаа?ыбыт суос-со?отох кыыстаах. Кини ыалдьыбыта ыраатта: айа?ар тугу да ылбат, кэпсэппэт, к?лбэт-??рбэт. Ол и?ин ыраахтаа?ы ба?ылаан олорор сиригэр ырыаны-тойугу, к?л??н?-оонньууну, к?р?-нары бобон турар. Ыраахтаа?ы кини кыы?ын ?т??рд?б?т ки?иэхэ баайын а?аарын биэриэх буолар. Араа?ынай биллиилээх эмчиттэр, ото?уттар б??? эмтии сатаатылар да, кыайбатылар.

Итини истээт, уол дыбарыаска киирэн ыраахтаа?ыга:

– Мин э?иги кыыскытын эмтээн ?т??рд??м этэ, – диир.

Ыраахтаа?ы уолу кыы?а сытар сиригэр киллэрэр. Уол бары тахсалларыгар к?рд???р уонна карнайынан оонньуур. Кыы?ы харабыллыыр к?ст?бэт абаа?ылар куттанан сырсан хаалаллар да, кыыс ?т??рэн к?лэр-оонньуур буола т??эр.

Ыраахтаа?ы ??рэн уолу ы?ыран ылар, баайын а?аарын биэрэ сатыыр да, уол ылбат. Ол оннугар музыка, ырыа диэни истибэтэхтэрэ ырааппыт куорат олохтоохторугар карнайынан оонньуурга к?рд???р.

Ыраахтаа?ы кыы?а ?т??рб?т?н ту?унан сурах бэрт сотору сири-дойдуну тилийэ к?т?р. Ыраахтан-чугастан ыраахтаа?ы уолаттара кыы?ы кэргэн кэпсэтэ кэл да кэл буолбуттар. Оттон кыыс, карнайдаах уолу таптаан, ол дьо??о аккаастаан испит.

– Чыычаа?ыам, – диэбит ыраахтаа?ы кыы?ыгар, – мин кырыйдым, солбуйар уол о?ом суох. Троммун тутар, эйиэхэ холоонноох кэргэн буолар эдэр ки?и? аатын эт.

– А?аа, – диэбит кыыс, – мин бэйэм талан ылыахпын, бас билэр сири? эдэр эр дьонун барыларын дыбарыа?ым аттынан аа?алларыгар бирикээстэ…

Ыраахтаа?ы с?б?лэспит. Кини бирикээ?инэн, дыбарыас та?ынан ?т??лэр б???л?р ааспыттар да, кыыс биир да ки?ини талан ылбатах.

– Ким эмэ ?сс? хаалла дуо? – диэн ыраахтаа?ы ыйыппыт.

– Карнайга оонньуур дьада?ы уолтан ураты бары аастылар, – диэбит харабыл.

Ыраахтаа?ы уолу ы?ыртаран ыйыппыт:

– Эн дыбарыас иннинэн то?о ааспаты??

Уол эппит:

– Кыыс к?р?н турда?ына, саамай биллиилээх, баай к?т??ттэр кэлэн аастылар да, кини бэл олорго аккаастаата. Оттон мин дьада?ыбын, карнайга оонньооччубун эрэ. Ити ыраахтаа?ы уолаттарыгар тэ?нэ?эр кыа?ым суох.

Ыраахтаа?ы итини истэ да барбакка, дыбарыаска кэлэригэр соруйбут. Уол ыраахтаа?ы т?нн?г?н аннынан аа?ан истэ?инэ, кыыс сибэкки быра?ан биэрбит.

Т??рт уон к?ннээх т??н? бы?а ыраахтаа?ы кыы?а карнайга оонньуур дьада?ы уоллуун холбо?ор уруулара ньиргийбит. Ол кэнниттэн уоллаах кыыс дьоллоохтук-соргулаахтык бэрт ?р олорбуттар.

Былыргы дьыл мындаатыгар кый ыраах кыраайга Холмат диэн ааттаах биир эдэр ки?и олорбута ???. Саллар саа?ыгар, ?ллэр ?йэтигэр кишлагыттан харыс сири халбарыйбатах. Арай биирдэ сири-дойдуну, дьону-сэргэни к?р??н ба?арбыт. Мата?атыгар лэппиэскэ уктан, атын ы?ыырданан, тэрэпиискэ курданан, атын ?рд?гэр хардааччы мохсо?ол курдук хап гына т??эр да, тиэргэниттэн тэлэ?ийэн ыраах айа??а туруммут.

Холмат баран испит, баран испит, барыны бары сэргии к?р?р, ??рэр-к?т?р: к??х от к???р? чэлгийэрин, к?н сандаара тыгарын, хаарыс солко халлаа??а к??рэгэй к?р?л?? ыллыырын, к?лгэри ат ата?ын анныттан куотарын, албын са?ыллар кып-кыра о?олорун дьарыйан ?рэн ньа?ыйалларын, кобра ыар?а анныгар кубулунан сытарын.

Унньуктаах у?ун суол у?уга к?ст?бэт. К?н киирэн барбыт. Хонуу куйаар к???р?мт?йэ унаарбыт. Сотору хара?арбыт. Ыраах б?р?л?р улуйбуттар, ырдьыгынаспыттар. Холмат иччитэх куйаарга со?ото?ун айанныырыттан куттаммыт. Ол истэ?инэ, эмискэ аул курдук уот к?ст?б?т.

Холмат атын ол уот диэки салайбыт. Чуга?аата?ын аайы, уот сырдаан, ча?ылыйан испит. Холмат тиийэн кэлбитэ, хонуу ортотугар оттуллубут уокка улахан олгуй оргуйа турар эбит.

– Олорунан кэбис, тукаам, – диэбит кырдьа барбыт дьахтар, о?онньоро, кыы?а аттыгар олороллор ???.

– У-бо-ой! – диэбит о?онньор. – Ки?иэхэ атыттан т??эр бокуойда биэр!

– Ба?ардар, атыныын да олордун! – диэн кыыс к?лб?т.

Эдэр ки?и мичээрдээт атыттан т?сп?т. Остуол тула олорон, олгуйга бу?а турар астан ылан а?аабыттар. А?аан б?тээт, утуйаары олорон, муус ма?ан бытыктаах о?онньортон эдэр ки?и ыйыппыт:

– Э?иги миигин олус эйэ?эстик к?р?ст?г?т, то?о саатар ааппын ыйыппатыгыт?

– Дьо??о-сэргэ?э эйэ?эстик туттунуу сокуона оннук, – диэбит о?онньор.

– О?онньоор, арай мин ку?а?ан ки?и буолуум?

– Ку?а?ан ки?и дьада?ы ыалга тохтообот. Сыт, то?ойуом, нус бааччы утуй.