Читаем Воля на крыжы полностью

Гей (падахвочаны ацэнкаю). В целях крутых перемен в национальной политике, во-первых, наносим решительный удар по наиболее яркому выражению правого уклона в КП(б)Б — прищеповщине, делающей ставку на капиталистическом развитии деревни; во-вторых, решительно отбрасываем курс Наркомпроса и ставку Балицкого на возрождение национального языка и исторической памяти аборигенов; в-третьих, безжалостно расправляемся с контрреволюционным национал-демократизмом и национал-фашизмом. Никакой белорусской самобытности, никакой ориентации на капиталистический Запад! В-четвертых, беспощадно разоблачаем и искореняем правооппортунистические, национал-фашистские взгляды и установки Жилуновича и Червякова на культурное строительство в крае. (Пад Сталіна.) Такова моя стратегия, товарищ Раппопорт. Тактика же за вами, уважаемый…

Рапапорт (устае з крэсла). Стратегия не шутка… А на тактику у меня пока сюжета нет.

Гей. А сюжетчик, притом профессиональный, у меня уже за дверьми. Приема ждет.

Рапапорт. И вдруг в кювете случайно появляется рояль…

Гей. Скорее шарманка.

Рапапорт. Тогда крути. Мне нужно такое шумовое оформление, чтобы небу тошно стало.

Гей. Обеспечим… А пока располагайся в моей комнате отдыха. (Ківае на дзверы за сталом. Націскае на кнопку, з прыёмнай чуваць званок.)

Рапапорт выходзіць. Уваходзіць маладая прыгожая Стэнаграфістка.

Пусть гость заходит…

Стэнаграфістка. Хорошо, Константин Веньяминович. (Выходзіць.)

Гей садзіцца за рабочы стол, перасоўвае тэлефоны, прымае важную паставу. Нясмела ўваходзіць Бэндэ і ў стойцы «смірна» замірае каля дзвярэй. Ён у ботах, сініх дыяганалевых галіфэ і гімнасцёрцы без пятліц. Праз плячо — партупея, на папрузе — кабура для нагана. Гаспадар доўга разглядае наведвальніка, потым паднімаецца з-за стала і ідзе да яго.

Гей. Вот вы какой, товарищ Бэндэ?! Очень рад, очень рад… (Падае руку.) Много о вас наслышан.

Бэндэ (вельмі губляецца, бо ў яго правай руцэ пухлы стары партфель; ён падае на падлогу.) Здраствіця, Веньямін Канстанцінавіч… даруйце, Канстанцін Веньямінавіч. (Абедзвюма рукамі доўга трасе руку Гею.) Я ўжо і сам хацеў… Абстаноўка жудасная! Клясавы вораг шалее!.. Нацдэмы на галавах ходзяць!.. Даруйце, я ўжо з вамі па-беларуску, бо рускім яшчэ не авлодзел, а беларускі не забыў… Бяда! Проста бяда…

Гею нарэшце ўдаецца вызваліць сваю руку з «лапаў» госця.

Шпіёнамі кішыць!.. Куды ні плюнь, на нацфашыста трапіш…

Гей. Садитесь, Лукаш Афанасьевич. (Паказвае на адно з двух мягкіх крэслаў, што стаяць абапал журнальнага століка.)

Бэндэ садзіцца, партфель кладзе на столік, папраўляе кабуру, прычэсваецца.

А вы, смотрю, с оружием не расстаетесь…

Бэндэ. Ратуй Божа. Пры мне толькі кабура. А наган у вашых ахраннікаў на прахадной… пакуль я тут…

Гей. Именное, должно быть, оружие? За гражданскую от командования?..

Бэндэ. Ад ГПУ за ўсердзіе. (Смяецца.) Насі, кажуць, на здароўе і на страх ворагам. А будзеш добра сябе паводзіць, то, маўляў, і гравіровачку імянную накладзем. А адзін не апошні чэкіст яшчэ і намякнуў: ваша, маўляў, прозвішча, таварыш Бэндэ, па-латышску азначае калі не самога ката, то таго, хто водзіць да плахі. (Рагоча.)

Гей. М-да! (Доўга ходзіць па пакоі, распальвае люльку.)

Бэндэ (назірае за гаспадаром, аглядае яго кабінет). Вы думаеце, я ў гэтым пакоі першы раз?.. Бываў і ў Аляксандра Іванавіча Крыніцкага, і ў Яна Барысавіча Гамарніка, і ў Вільгельма Георгіевіча Кнорына… А дзе яны цяпер?.. I як, скажыце вы мне, дарагі Канстанцін Веньямінавіч, такія ненадзейныя людзі маглі падняцца да такіх вышыняў?! (Абводзіць рукою і позіркам кабінет.) I што б магло адбыцца з рэспублікай, з працоўным народам, каб на пасаду Першага вас не прызначылі?!