Читаем Ол тгэн уораана… полностью

Хойутаанаптар удьуор олохторо – дэриэбинэттэн с кстх сиргэ сытар Бакамда сыыытын хотугулуу-араа ттгэр баар кыра хоннох оото. Ситинтэн рс диэки барыыга балтараа-икки биэрэстэ кэринээх сиргэ Арыылаах диэн алаас сытар. Ол – Хотоороптор олохторо.

Ньукуус таайа Хотоороп Дьгр бэйэтин кэмигэр улахан рэхтээх кии дээллэрэ. сс Бтн Сойуус ыстаарыата диэн бочуоттаах ааттаммыт Михаил Калинин кыыын дуу, аймаын дуу билсэ сылдьыбыт диэн кэпсэтэр буолаллара. С-махтайыы кытаанаа этэ. Лев Троцкай кинини хайаан, санныттан таптайбыта диэн эмиэ сири-буору аннынан сээргээр этилэр. Саха АССР наркомугар тиийэ лэлии сылдьыбыт кии. Онтон эмискэ «тороскуус», «норуот ст» аатыран хааллыбытын туунан дьулаан сурах тараабыта. Итинтэн сылтаан, чугастааы дьон Хотоороп аймахха сыыаннара, мин оччотооу оотук харахпынан крбэр, соччо уларыйбатаа быыылааа. Ол да иин буолуо, мин история уруогар кэпсэтэр «тороскуустарбар» Хотоороптору отой да дьрэлии санаабат этим.

Эгэ кэлэн, «тороскуус» аймаа, «норуот стн сыдьаана» сэбиэскэй рэх кыатыгар киирэрэ элбэх уустуктардааын, ону ааан, трт да сатамматын хантан сэрэйиэмий?! Оо бчх буоллаым ээт…

Итини барытын дьиэбэр тиийэн, ийэбиттэн мллэ-мллэ, убайбыттан ыйыталаан балайда удумаалаппытым. Оттон рабфакка рэнэр сылларбар дьэкэтик йдбтм. Ол кэннэ Кн Ыстаалын «сын за отца не ответчик» диэн этиитэ дьи олоххо кэлэн, букатын тиэрэ эргийэн тахсыбыт тбэлтэлэрин Миитэрэй бэйэтин уу хараынан крд ини, крбт ини. Дьон да, олох да араас буолар эбит этэ…

Ол барыта кини долоойугар бэрт хойут тиийбитэ.

Сарсыныгар Ньукууска сыыа тахсыбыт диэбитигэр, киитэ сапсыйан эрэ кэбиспитэ. Ити итинник хаалбыта…

Оттон кинилиин Дьокуускайга учуутал рабфагар рэммит, пединститут икки мэндиэмэннээх мас уопсайын хоугар бииргэ олоро сылдьыбыт, кэлин улахан суруйааччы буолбут Соппуруон Алаастыырап бэйэтин кэпсээнигэр Ньукууу Тулааынап диэн араспаанньалаабыта эмиэ дьикти ээ. Тулааынап, Тулааын… Ол аата, ким эбэтэр туох эрэ тулааына, тирээ диэн йдххэ спк дылы. Дьиэр, Ньукуустаах Мандаараптар диэн этилэр буоллаа дии. Оттон Миитэрэй тоо эрэ Тытыгынаайап буолан хаалбыт этэ. Тоо? Бу кэлэн йдтхх, соччо чгэйэ суохтук ииллэр араспаанньа быыылаах. Тытыгынайбыт буолан… Ону Алаастыырап тыыннааар йдн ыйыппакка хаалбыт эбит. Соппуруон обургу туох эрэ тгэх санаалааа чуолкай. Миитэрэй ол сахха итиннэ суолта биэрэн, соччо толкуйдуу сатаабатах да буолуохтаах. «Кэпсээн суруйарбар эн тбэлтэин туанабын дуо?» – диэбитигэр улаханнык утарса сатаабатаа. Хайыы йэ кэпсээн бтэн баран, тугу чымаарыстаныа да этэй, дьиэ баара?! Оо, онно Алаастыырапка србэччэ сыл сгээр оостон, быа ааллара сылдьыбытын тоу тэбээн баран, чэпчээбитиэн эриэхсит?! Таараны итээйээччилэр олохторугар исповедь хайдахтаах курдук дири суолталааын онно кэлэн дьэкэтик йдбтэ.

Соппуруон кэпсээнигэр, биллэн турар, эбии-сабыы элбэх. Уус-уран суруйуу буоллаа… Холобур, Миитэрэй ол бэстилиэтин элбэрээгин тл тардыбыт кырыыстаах тгэнин туунан кимэ да, хаан да кэпсиир санаата суоа. Эгэ кэлэн, ону Ньургуа ханнааы санаатынан этиэ этэй?! Туох диэн?!

Ол да буоллар, Миитэрэй кэнники кэмэ тоо эрэ ити кэпсээни хос-хос ылан ааар мээтик буолан хаалла. Сырыы аайы сааттан ааар курдук, сырыы аайы срээ сааттан хааннааынан ытыыр… Кэпсэээ буоллаына, ардах тэр да тэр… Оттон Соппуруон рк куйаас сатыылаан турар кэмигэр сылдьыбыта… Миитэрэй ону илэ-чахчы йдр. Ымпыгар-чымпыгар тиийэ.

Алаастыырап тыа сиригэр от-т лэтин сырдатар матырыйаал хомуйа тахсыбыт буолан, сири-дойдуну кэрийэн, кини отуулана сытар ходуатыгар киээлик биирдэ тиийэн кэлбитэ. «Брн эрэ буолбатах, суруксуту эмиэ атаа аатар», – дии-дии, барбах будьурхайдыы курдук баттаын ртэ анньына-анньына, харахтара чаылыан, мылаллан турара букатын бу баар. Кырдьыга да, билбэк-кэ-крбкк тугу суруйуоуй?!

Аараттан холкуос бэрэссэдээтэлин кмскээн, дэлби ркнйэн кэлбит этэ. Инструктор уол: «Райком быгыыы быаарыытынан сиилэстиир кх маассаа анаан кукуруза ыыллыахтаах бааынатыгар бурдугу ыстарбыккын!» – диэн сэрииттэн мас атахтаах кэлбит Маппыайабы тыыннаахтыы тутан сиэх курдук . Бэрэссэдээтэл: «Басты бааынабыт, бааам бурдук н, оттон кукуруза нэрэ саарбах», – диир эбит. Соппуруон: «Киин бэчээттэн крдхх, билигин с-трт сыллааыта курдук кукурузаны булгуччу ыарга сорудах суох, бастаан агротехниканы быаарыы наадатын туунан боппуруоу ордук кскэ ктллр», – диэн арыычча алы гыммыт.

Эр бэрдэ кэиитин биир иит «Москуобускайы» клтэйбит араас тирии бартыбыалыттан кылбатан тааарбыта. Оччону крн туран, мин аатырар Кэбээйи соботуттан итэээ суох эмис уонна бд собону лэн лэигирэтэ да, мииннээн бидилитэ да охсубутум. Сирбитин-уоппутун алаан-аатан баран, арыгыны с ылтаын куруускаа фроннааы гэспинэн киллиргэччи кутаттаабыппын киим дьиктиргии крбтэ. Киллиргэччи куппуппун буолбатах, с гына ллэрбиппин.

– Тому парню, – диэбитим.

– Сп-сп, билэбин уонна йдбн!

– Суох-суох, эн билбэккин да, йдбккн да… Бу Ньукуус киэнэ… – Соппуруон олус йдрд туттубутуттан кыыйан, мин хадьардаан ылбыппын бэйэм да йдбкк хаалбытым.

– Ханнык Ньукуус?

– Кэлин кэпсиэим… баар… Чэ, крснэн!

Биир тыынынан хантас гыннаран кэбиспитим. Соппуруон барбах омурдубута: