Читаем Урут бобуллубут айымньылар полностью

Кинигэ?э Соловецкай концлаа?ыртан к?рээбит эр с?рэхтээх, кэлин кыраныысса та?ыгар олохсуйбут, айар дьо?урдаах М.Ф. Корнилов «Олох долгуна» хо?ооно киирдэ. Бу айымньы ту?унан Багдарыын С?лбэ маннык суруйбут: «Хо?оон, к?р?рг?т курдук, син улахан. Ити – чахчы ?рд?к идиэйэлээх, норуот б?тт??н?н дьыл?атын дьыл?а о?остубут ки?и суруйуута. 1920—30-с сс. суорума суолламмыт дьоммут бары да?аны итинник дьон эбиттэрэ буолуо. … Хо?оонунан ааптар омук б?т?нн??тэ да?аны уонна кини, М.Ф. Корнилов, тус бэйэтэ да?аны, Сэбиэскэй былаас буолбутун кэннэ хайдахтаах ?т?ргэ??э т?бэспиттэрин, туох эрэйи-буруйу к?рб?ттэрин кэпсиир. Соловецкай концлаа?ырга саа?ылаан ?аха барахсаны айыы к?н?ттэн ??тэртээбиттэриттэн кини бассабыыктарга ынырыктаах хом санаатын этэр. Хомуньуус партия салайар сэбиэскэй былаа?а т?р?т?р о?отун т?нн?рд?, ??скэтэр с????т?н и?нэрдэ диэ?ин диир. Кини кэмигэр бы?ыы-майгы хайдах сайдан и?эрин к?рб?т к?н? с?рэхтээх, омугун оло?унан олорор, дьыл?атын дьыл?а гыммыт ким ба?арар итинник диэхтээх этэ».

Дьэ ити к?р?рб?т курдук, са?алыы сайдан эрэр саха литературатыгар репрессия бастакы долгуна ыараханнык тайанан ааспыта. Баартан басты?нара, суолталаахтара, дьо?урдаахтара, сытыылара ким хайа иннигэр т?бэспиттэрэ, тоталитарнай режим бастакы сиэртибэлэрэ буолбуттара. Ааптардар уустук олохтоммуттарын курдук, айымньылара эмиэ кэрэгэй дьыл?аламмыттара.

Иккис долгун, бастатан туран, П.А. Ойуунускай уонна да?аны атын норуот биллэр-к?ст?р салайааччыларын тутуллуутун кытта ситимнээ?э. К.О. Гаврилов бу кэм?э хаайыллыбыта. Суруйааччыларыттан Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон, Н.М. Заболоцкай, С.А. Саввин-К?н Дьирибинэ хаайылла сылдьыбыттара. 1940-с сс. араас т?р??т?нэн Н.Н. Павлов-Тыа?ыт, И.Д. Винокуров-Ча?ыл?ан т?рмэ?э киирбиттэрэ.

И.Е. Слепцов-Иван Арбита (1913—1943) – уопсай халыыпка киирбэтэх, тыллыын-?ст??н ураты, саха андеграунун ча?ылхай бэрэстэбиитэлэ этэ. Кини туох-хайа иннигэр саха литературатын историятыгар «Долгуннар» диэн омоним-рифмалаах поэматынан биллибитэ. Байыаннай учуокка турбакка сылдьарын сэриигэ барымаары соруйан куотуна сатаабыт, санаа т????лээх ?с хо?оонунан былаа?ы холуннарбыт диэн матыыптаан 1942 с. тутуллубут. Саха сирин НКВД-тын байыаннай трибунала ытарга бириигэбэрдээбит, ону аа?ыммытыгар 10 сыл т?рмэнэн солбуйбуттар. Арбита хаайылларыгар т?р??т буолбут хо?ооннорун аа?ааччылар бу хомуурунньуктан билиэхтэрэ. Поэт айымньыларын до?оро Г.М. Васильев ?р сылларга харыстаан уура сылдьыбыта. Арбита нэ?илиэстибэтэ 1993 с. к?н сирин аан бастаан к?рб?тэ.

1940-с сс. Саха сирин литературнай оло?ун ча?ылхай к?ст??т?нэн Г.П. Башарин «Саха ?с реали?а-сырдатааччыта» кинигэтин тахсыыта буолбута. Учуонай оччотоо?у кэм?э бобуллубут суруйааччылар А.Е. Кулаковскай, А.И. Софронов, Н.Д. Неустроев айымньыларын олохтоохтук ырыппыта. Кинилэр саха литературатын т?р?ттээбит, ?рд?к та?ымнаах айымньылары суруйбут классик суруйааччылар буолалларын дакаастаабыта уонна: «Литературное наследство Кулаковского, Софронова и Неустроева, будучи энциклопедией письменной интеллектуальной культуры дореволюционной Якутии, является сокровищницей благородных чувств, свободолюбия, прогрессивных идей, культурным богатством якутского народа», – диэн т?м?ктээбитэ. Ол эрээри Г.П. Башарин ?лэтэ былаас, салалта ?тт?ттэн улахан утарсыыны к?рс?б?тэ. Аны бу кэм?э БСК(б)П Киин кэмитиэтин «О журналах “Звезда” и “Ленинград” (1946), «О кинофильме “Большая жизнь”» (1946), «Об опере “Великая дружба”» (1948) диэн улахан токурутуулаах уураахтара мэ?э?ик буолбуттара. Бу барыта холбо?он саха литературатын историятыгар «хабахха тыыныы кэмин» ??скэппитэ. «Саха литературатын историятын уочаркатыгар» (1956) Кулаковскай, Софронов, Неустроев «националистическай» айымньыларын уонна Башарин «Саха ?с реали?а-сырдатааччыта» диэн кинигэтин сабыдыалларыгар о?устаран, саха сорох суруйааччылара идейнэй ?тт?нэн улахан омсолоох айымньылары айбыттара этиллэр: «Ол айымньыларга Саха сирин былыргы оло?о арбанар (С. Васильев «Ленскэй абатыйыыта», «Ат ырыата» поэмалара) уонна саха икки нуучча икки норуоттарын хардарыта сы?ыанна?ыылара сыы?атык, токурутуллан к?рд?р?ллэр (Суорун Омоллоон «Айаал», Таллан Б?рэ «Уолан Эрилик»). Таллан Б?рэ уонна Суорун Омоллоон саха норуотун кытта бииргэ олорбут, охсуспут нуучча боростуой дьонун оруолун к?рд?р??н? букатын тумнан аа?аллар. Кинилэр айымньыларыгар революционнай Россия басты? бэрэстэбиитэллэрэ саха норуотугар о?орбут ?т?? сабыдыаллара эмиэ адьа?ын таарыллыбакка уонна к?рд?р?лл?бэккэ хаалар». Буортулаах сабыдыалга о?устарбыт айымньыларга Н. Заболоцкай «??р тыыннаах ки?ини ??рэтэрин» ту?унан суруйбут «Мааппа» кэпсээнэ эмиэ киллэриллибитэ.